"Доллу буойуттара"


 

 

 

Үтүө киһи аата үс үйэ ахтыллар…

 

 

 

 

 

1.Тереебут терут буор, эрчимнээх эдэр саас

1.1.Терде-ууьа

Алексей Прокопьевич Максимов Мэңэ улууһун Доллу нэһилиэгин Дьалах а5атын ууһугар өбүгэлэрин төрүт, ытык сирдэригэр, айыл5а биир маанылаах алааһыгар –Уһумаска Прокопий Сидорович, Парасковья Михайловна  Максимовтар дьиэ кэргэнигэр  1906 сыл кулун тутар 17 күнүгэр иккис о5онон күн сирин көрбүт. Борокуопуйдаах элбэхтэ о5оломмуттарыттан үс о5о тыыннаах хаалбыттар. Улаханнара Федора 1986 сыллаахха күн сирин көрбүт. Онтон эдьиийиттэн 10 сыл быысаһан уоллара Алексей төрөөбүт. Кыра кыыстара Марина 1910 сыллаахха төрөөбүт.

1927 сыллаахха Өлөксөй Дьанхаада нэһилиэгиттэн халың аймах Игнатьевтар кыыстарын Татьяна Яковлевнаны кэргэн ылар. Эдэр ыал олохторо оччотоо5у тыа сирин оло5ун төрдүттэн уларыппыт холбоһуктааһын долгунун кытта до5уһуолласпыт.

1.2.Колхуоска  холбоьуу, бастакы боруобаланыылар

Советскай былаас туругуран биирдиилээн хаһаайыстыбаны түмэн бастаан утаа, кыракый холкуостары тэрийэн дьон күүһүн түмэн үлэлэтии са5аламмыт. Кыракый холкуостар кыахтара бэрт кэмчи,үлэлэрин түмүгэ да оннуга. Мэңэ-Хаңалас оройуонугр холкуостары тэрийэн үлэлэтии түмүгэр дьон оло5о тупсан испитэ.

Өлөксөйдөөх а5аларын кытта сүөһүлэрин, туттар тэриллэрин холбоон, саңа тэриллибит артыалга чилиэнинэн киирбиттэр. 1930 сыллаахха холкуос тэриллэн холкуоска киирбиттэр.Кэлбит-барбыт,улэни тэрийэр дьо5урдаах  Өлөксөй 1930 сыллаахтан 1934 сыллаахха диэри Доллу нэһилиэгин Советын исполкомун чилиэнинэн талыллан үлэлээбит. 1932 сылтан 1934 сылга диэри «Сирдиир тэрэээһин» холкуоска хонуу биригэдьииринэн үлэлээбит. 

Отутус сыллар ортолоруттан Саха сирин бүтүннүүтүн үрдүнэн са5аламмыт үөрэ5э суохтары үөрэтии – ликбез көмөтүнэн дьону аа5арга-суруйарга үөрэтии тэриллибит. Алексей Прокопьевич итиннэ дьаныһан дьарыктанан латын алфавитынан иңнибэккэ аа5ар, суруйар буолбут. 1939 сыллаахха нуучча алфавита киирбитигэр иккиэннэрин холбоон буккуйан суруйар эбит. Кэнники үөрэнэн нуучча алфавитынан иңнибэккэ аа5ар, суруйар буолбут.

Отутус сыллар сналарыгарСаха ыччатын кемустээх Алданна улэлии барарга ынырбыттара. Угус ыччат кемус хостооьунугар улэлии аттаммыта. Елексей 1936 сыллаахха бэс ыйыгар тылланан көмүс хостооһунугар Алдаңңа Аллараа Сталинскай бириискэ5э Александр Косарев аатынан шахта5а үлэлээбит. Көмүс хостооһунугар сыл

3

аңаара үлэлээн баран ,тымныйан сэбиргэхтэтэн,балыаьа5а эмтэммит. Доруобуйата мөлтөөн дойдутугар төннүбүт.

1.3.Ырыалыын ыаллаьыы, олонхолуун до5ордоьуу

Алексей Прокопьевич холкуоска ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырытта5ына 1937 сыл сайыныгар Саха АССР норуотун комиссардарын Советын искусство5а управлениетын Норуот айымньытын Республикатаа5ы Дьиэтин иһинэн тэриллибит тыа кулууптарыгар драма куруһуогун салайааччыларын бэлэмниир үс ыйдаах курстарыгар үөрэххэ ыыппыттар. Курска режиссура5а, драматургия5а, актер маастарыстыбатыгар, тыл техникатыгар, ырыа5а үөрэппиттэр. Курсу ситиһиилээхтик бүтэрэн, 1937 сыллаахха дойдутугар үлэлии тахсыбыт. Курска уерэммитин туоьутугар 277 нуемэрдээх удостоверениетыгар Саха республикатын искусство управлениятын начальнига ,кэнники улахан ученай,историческай наука доктора,профессор Иван Михайлович Романов илии баттаабыт.

 Ол са5ана оройоуңңа биир бастакынан Күөллэрикигэ улахан кулууп тутуллубут. Алексей Прокопьевиһы саңа кулууп сэбиэдиссэйинэн анаабыттар. Ыччаты  кулуупка түмэн, драма, үңкүү куруһуоктарын тэрийэн Алексей Прокопьевич үлэтин са5алаабыт. Кулууп оройуоңңа биир бастың үлэлээ5инэн биллибит. 1938 сыллаахха олоңхоһут Михаил Ефимович Барашков  сөбүлэңинэн «Бүдүрүйэн биэрбэт Мүлдьүрүүн Боотур» олоңхотун Күөллэрики  эдэр ыччатын түмэн, сүбэлэһэн, оруолларга арааран туруорарга  быһаараллар. Кыһын устата бэлэмнэнэн, хас да төгүллээн бэйэлэрин кулууптарыгар көрдөрөллөр, онтон 1939 сыллаахха  муус устарга олоңхону Дьокуускайга киирэн көрдөрбүттэр. Киин куорат көрөөччүлэрэ сэргээн-биһирээн олоңхону эбии икки күн төхтүрүйэн көрдөрбүттэр. Ол курдук Дьокуускай куорат көрөөччүлэрэ сөбүлээбиттэр,  кэрэхсээбиттэр. Олоңхону туруорууга сүбэни-аманы, улахан көмөнү театр режиссера Василий Васильевич Местников оңорбут. Ол туьунан 1939 с. Саас муус устар 21 кунугэр «Кыым» хаьыакка бу курдук суруллубута: «Саха государственнай театрыгар муус устар 13-14-15 уонна 16 куннэригэр «Будуруйэн биэрбэт Мулдьуруун Боотур» диэн норуодунай олонхо барда. Мэнэ-Ханалас оройуонун Доллу нэьилиэгин «Сирдиир тэрээьин» холкуос драматическай куруьуогун чилиэннэрэ туруордулар. Олонхону бу холкуос чилиэнэ таб. Барашков Михаил Ефимович айбыт уонна бэйэтэ Будуруйэн биэрбэт Мулдьуруун Боотур оруолун толордо… Олонхо керееччулэр кердеьуулэринэн кинилэр былааннарыттан икки куну ордук барда. Олонхо5о ордук киьини кэрэхситэрдик тт. Барашков,Максимов уонна Стручков оонньоотулар…»

Алексей Прокопьевич уус-уран самодеятельноһы өрө көтө5үүгэ са5алааһына холкуос ыччаттарын кэрэни кэрэхсииргэ, кулууп ыытар үлэтигэр бары актыыбынайдык

4

кытталларыгар сүрүн төһүүнэн буолбута.  Максим Горькай аатынан холкуос кулууба оройуон биир бастың үлэлээх кулуубунан буолбута.

1.4. Колхоз бэрэссэдээтэлэ

 Алексей Прокопьевич кулуупка үлэлиир кэмигэр Намылыга тэриллэн үлэлии олорор Каганович аатынан холкуоһу «Сирдиир тэрээһин» холкуоһу кытта холбуур үлэни холкуостаахтар ортолоругар ыыппыт. 1939 сыллаахха онон Максим Горькай аатынан холкуос тэриллибит.  Төңүлү эргин бастакы бөдөңсүйбүт холкуос бэрэссээдэтилинэн Алексей Прокопьевиһы талбыттар, киин бөһүөлэгинэн  Күөллэрики буолбут.

Күөллэрикигэ уонна Мара алааһыгар 200 ыанар ынах кыстыыр типовой хотоннорун туппуттар, сүөһүттэн ылыллар аһы-үөлү дэлэтии үксээбит. Маны таһынан бурдук ыһыытын кэңэтэн, сылын ахсын атын чугастаа5ы холкуостартан элбэх өлгөм үүнүүнү ылары ситиспиттэр. 1940 сыллаахха 296 гектар ыһыы сирдэммиттэр. Сыл тумугунэн 863 центнер уунууну хомуйбуттара. 1939 сылтан са5аламмыт уот-кураан охсуутун урдунэн ити оччолорго учугэй кердеруу этэ.Холкуос сыллаа5ы отчуота кердерерунэн,1940 сыл тумугунэн 410 ыанар аннах,120 ыччат суеьу,40 сибинньэ ,ол иьигэр 14 теруур ийэ сибинньэ иитиллэрэ. Холкуос 4 хонуу,3 суеьу иитэр,1 о5уруот,1 сибинньэ иитэр биригээдэлээ5э. Итиннэ 96 холкуостаах улэлиирэ.

1942 сыллаахха Чкалов аатынан холкуос холкуостаахтара М. Горькай аатынан холкуоска холбоһорго туруорсаллар. Бэрэссэдээтэлинэн Алексей Прокопьевич быыбарданар. Төһө да орто үөрэ5э суо5ун иһин уопсай күүһүнэн, бары түмсэн үлэлээтэххэ олох тупсарыгар бигэ эрэллээх  Алексей Прокопьевич дьону кытта сатаан кэпсэтэрэ, тылын ылыннарара, дириң толкуйдаа5а, барытын эрдэттэн толкуйдаан, былааннаан, дьонун-сэргэтин кытта сүбэлэһэн быһаарара. Киһи быһыытынан олус чиэһинэй,көнө, сэмэй буолан дьоно-сэргэтэ өрүүтүн өйүүллэрэ, ытыктыыллара.

2.Сэрии сыллара

2.1. Дойдубутун кемускуу…

Дьон оло5о тупсан,үлэ5э-хамнаска көхтөөх үлэ күөстүү оргуйан эрдэ5инэ алдьархайдаах сэрии са5аланар. Холкуос чулуу дьонноро советскай Ийэ сирдэрин көмүскүү сэриигэ туруммуттара. Мэнэ-Ханалас чулуу уолаттарын ортолоругар Алексей Максимов эмиэ баара. 1942 сыл от ыйыгар армия5а ыңырыллыбыт. Сибиир уолаттара тиэллибит эшелоннарын үгүстэрин Сталинграды көмүскээһиңңэ ыыппыттара.Бу сыл немецкай армия Россия со5уруу еттун быьан ылан Сталинград куорат аттынан Волга5а тахсарга санаммыта . ССРС со5уруу етте урдук уунуулээх сылаас сымна5ас климаттаах сирэ-уота баай этэ, онтон Кавказка нефть саппастара немэстри ымсыырдаллара. Фронна балыьыанньа ыараабыта.Харьков анныгар уонна Крымна суус тыыьынчаттан тахса кыьыл  армеецтар тегуруктээьиннэ тубэспиттэр.1942 с. От ыйыгар Сталин 227 нуемэрдээх бирикээьинэн «Ни щагу назад!» диэн кыргыьыыга чугуйан куттанан киирбэтэх саллааттары олортоон иьэргэ бирикээстээбитэ. Эмиэ бу сыл от ыйыгар Сталинград куоратыгар кыргыьыы улахана буолбута, ол онтон сылтаан куорат улахан анаара суох буолбута. Хас биирдии дьиэ, уулусса, завод туьугар буойуттар кыргыстаахтык сэриилэспиттэрэ. Алексей Прокопьевич Сталинград куораты босхолуур кыргыһыыга сэриилэһэ сылдьан 1943 сыллаахха олунньу саңатыгар ыараханнык бааһыран, уһуннук госпитальга эмтэнэн, ыам ыйыгар демобилизацияланан, дойдутугар төннөр.

2.2. Кыл тыыммытын еруьуйбутэ

Стручкова Варвара Герасимовна ахтыытыттан – « Ама да ааспытын иьин амырыын,алдьархайдаах сыллар этэ. Сут-кураан,хоргуйуу. Аьыыр ас суо5а. Бугунну куну хайдах туоруубун диэн сор-мун бе5е буолара. Хоргуйан елуу-сутуу тахсыбыта.Алексей Прокопьевич сэрииттэн бааьыран кэлэн баран биьигини, хоргуйан олорор холкуостаахтары ереьуйбутэ, абыраабыта. Бурдук, эт тунэтэн, улэьиттэргэ итии ас тэрийэн уеруу-кетуу бе5е буолбуппут. Онтон ылата сай-сат диэн барбыппыт. Онон Алексей Прокопьевич барахсанна улаханнык махтанабыт…»

Эверстов Николай Гаврильевич ахтыытыттан- «…Биири ейдуубун. 1943с. сайын Алексей Прокопьевич сэрииттэн бааьыран, инвалид буолан кэлбитэ. Ол дьыл кыьына биьиги холкуоспутугар олус ыарахан-дьон хоргуйан елуулээх буолбута .Биьиги бары хоргуйуу ыар тыынын билбиппит. Куех сайынна уктэнэн суеьу тереен , урун илгэ урулуйэн уеьээтыыммыппыт. Алексей Прокопьевич кэллэт да, холкуоьун салайбытынан барбыта. Кини дьонугар-сэргэтигэр куус-кеме буоларга ,кинилэр олохторун хайдах эрэ чэпчэтэргэ дьулуспута. От , бурдук хомууругар улэлээччилэргэ итии ас тэрийэн ,холкуоска туох эмэ чорбойорун тиийиммэт-тугэммэт ,кыаммат дьонно уллэрэн кыьал5аларын быьаарара.Алексей Прокопьевич нэрээт суруйан биьигинэн о5олорунан ыытара. Мин угустук нэрээт кумаа5ыны илдьэрбин ейдуубун. Холкуос кэнсэлээрийэтин аанын аьан,тебем былтас гынна5ына : « Ньукулаай,барыма эрэ. Бу кумаа5ыны илдьэн биэр» ,- диэн кердеьере. Биьиги бэрэсэдээтэл соруда5ын толорон,суурэн тэлээрэр буоларбыт.

Алексей Прокопьевич 1943-44 сыллардаах ыарахан кыстыгы этэннэ туоруурга туох кыалларын барытын онорон, дьонугар-сэргэтигэр улахан кемену онорбутун биьиги келуенэ дьон барытын учугэйдик ейдуубут.Ол иьин дьонун-сэргэтин бар5а махталын ылбыта. Ол утуетун иьин партия оройуоннаа5ы комитетын бюротугар холкуос баайын ыскайдааьын иьин диэн дьууллэнэн, сэмэ5э-сунха5а тардыллыбытынан туьунан мин а5ам кэпсиирэ. Биир эмиэ кытаанах кыстыгы Алексей Прокопьевич салалтатынан холкуостаахтар елуутэ-сутуутэ суох этэннэ туораан куех сааска уктэммиттэрэ.Холкуостаахтар санаалара кете5уллэн хаьаайыстыбалара бе5ергууругэр

6

куустээх улэ5э туруммуттара. Дьэ итинтэн ылата холкуос тэрилтэ- хаьаайыстыба еттунэн бе5ергеен барбыта. Холкуос а5ыйах сыл иьигэр оройуонна бастын улэлээх холкуоьунан биллибитэ. Холкуос киин уьаайбата чугас эргин суох тупса5ай тутуулаах беьуелэк буолбута…»

3.Сатабыллаах  салайааччы

3.1.Горькай колхуос – бастыннар ортолоругар

Дойдутугар кэлбитигэр баара-суо5а 3 күн буолаатын кэннэ  холкуостаахтар көрдөһүүлэринэн бэрэссэдээтэллээн барар. Холкуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан армияттан ыараханнык бааһыран кэлбит Илья Алексеевич Скрябин, бухгалтерынан Дмитрий Николаевич Стручков үлэлээбиттэр. 1944 сыллаахха Горькай аатынан холкуос үлэ5э үрдүк көрдөрүүлэрин түмүгүнэн социалистическай куоталаһыыга бастаан Саха АССР Совнарком көһө сылдьар Кыһыл Знамятын ылбыттар. 

Холкуос бэрэссээдээтэлэ Алексей Прокопьевич баар дьону түмэн, сүбэлэһэн,үлэни-хамнаһы үрдэтэргэ сорук туруорунан улэлииллэр. Оройуон киининэн, куоратынан сылдьан оло5у тупсарарга тугу оноруохха диэн субэ-ама буолар дьону көрсөн кэпсэтэн, наадатын быһаартарара. Алексей Прокопьевич кэпсэтиитинэн Күөллэрикигэ 1946 сыллаахха бастакынан электричество баар буолта. Алексей Прокопьевич Дьокуускайга киирэн «Сельэлектро» тэрилтэ5э туруорсан, наадалаах тэриллэри быһаартаран, Гудин Михаил Дмитриевич диэн электромеханигы илдьэ тахсыбыт. Гудин ыйыытынан уот остоолболорун бэлэмнээн, туруоран, проводтарын тардан  Октябрьскай революция 30 сааһын бырааһынньыгар ыаллар дьиэлэригэр электричество уота сандаарбыт. Эһиилигэр циркулярнай эрбии туруоран электричество күүһүнэн оттук маһы эрбэтэр буолбуттар.

Өссө биир ситиһиинэн паровой миэлиңсэ үлэлээн холкуостаахтар бурдуктарын тартаран абыраабыт. Чугастаа5ы нэһилиэктэр: Араңас, Мөңүрүөн, Дьабыыл, Дьаңхаады холкуостара бурдуктарын а5алан тартараллара. 

1946-1949 сылларга Алексей Прокопьевич бөһүөлэги тупсарыыга  бары күүһүн, сүрэ5ин уурбута. Утуу-субуу саңа тутуулар, ол курдук начальнай оскуола, фельдшерскэй-акушерскай пуун, о5о саада, сельскэй библиотека, холкуос хонтуората, Төңүлүттэн телефон линията тардыллан телефон,  радиосибээс киирбитэ. 1949 сыллаахха холкуос Төңүлү эңэргэ бастакынан ГАЗ-51 таһа5ас тиэйэр автомобиль атыылаһан куоратынан, оройуон киининэн бары наадатын ситиһэрэ. М.Горькай аатынан холкуос республика5а биллэр хаьаайыстыба буола сайдыбыта.

3.2.Максимов Алексей Прокопьевич на5араадалара

  • 1945 сыл. «Германияны кыайыы иһин» мэтээл
  • 1945сыл. «А5а дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл

7

  • 1943 сыл. Түүлээх булдугар ситиһиилэрин иһин Саха АССР Совнаркомун Махтал суруга
  • 1946 сыл. «Суол туйгуна» бэлиэ
  • 1947 сыл. Балык булдугар ситиһиилэрин иһин Саха АССР Совнаркомун Махтал суруга
  • 1947 сыл. Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай грамотата